Photo by Pablo Heimplatz on Unsplash
Υπάρχει αυτό που ονομάζουμε ελεύθερη βούληση ή όχι ;
Η ερώτηση για την ελευθερία και την ελεύθερη βούληση με απασχολεί χρόνια. Όχι μόνο φιλοσοφικά, αλλά και ανθρώπινα.
... γιατί στο τέλος δεν έχει τόση σημασία τι λένε μόνο τα βιβλία, όσο το τι ζει κανείς στην πράξη: στις σχέσεις του, στις δυσκολίες του, στις ευκαιρίες που του δόθηκαν ή δεν του δόθηκαν, στις αποφάσεις που πήρε και σε εκείνες που δεν τόλμησε να πάρει.
Πολλοί λένε ότι ο άνθρωπος δεν είναι ελεύθερος, γιατί όλα καθορίζονται από τη βιολογία, τον εγκέφαλο, τα βιώματα, τον χαρακτήρα, τις συνθήκες. Άλλοι πάλι επιμένουν ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος και μόνο ο ίδιος ευθύνεται για ό,τι γίνεται στη ζωή του.
Προσωπικά, και οι δύο θέσεις μου φαίνονται υπερβολικές. Η πρώτη αφαιρεί σχεδόν όλη την ευθύνη. Η δεύτερη αγνοεί τη δύναμη της πραγματικότητας.
Νομίζω πως η αλήθεια βρίσκεται κάπως πιο σύνθετα. Φυσικά και υπάρχει ελευθερία. Αλλά δεν είναι απόλυτη. Υπάρχει μέσα σε ένα ΠΛΑΙΣΙΟ.
Τι εννοώ με τη λέξη ΠΛΑΙΣΙΟ
Όταν λέω ΠΛΑΙΣΙΟ, δεν εννοώ μία μόνο αιτία. Δεν εννοώ κάτι απλό και μονοδιάστατο. Εννοώ ένα σύνολο παραγόντων που αλληλεπιδρούν και διαμορφώνουν τον άνθρωπο.
Το δικό μου μνημονικό ΠΛΑΙΣΙΟ νομίζω το περιγράφει αρκετά καλά:
Αυτό το σχήμα με βοηθά να θυμάμαι κάτι βασικό: ο άνθρωπος δεν είναι προϊόν μίας μόνο αιτίας. Είναι αποτέλεσμα ενός δυναμικού συστήματος. Η γενετική, η νευροβιολογία, η παιδική ηλικία, οι εμπειρίες, οι σχέσεις, η κοινωνία, η οικονομική κατάσταση, η αυτορρύθμιση, η συνείδηση, οι πράξεις — όλα έχουν βάρος.
Το πιο σημαντικό είναι ότι όλα αυτά δεν είναι στατικά, αλλά αλληλοεπηρεάζονται συνεχώς.
Το ΠΛΑΙΣΙΟ διαμορφώνει τον χαρακτήρα
Συχνά μιλάμε για τον χαρακτήρα σαν να είναι κάτι σχεδόν αυτονόητο: «έτσι είναι αυτός», «έτσι γεννήθηκε», «έτσι έμαθε». Όμως ο χαρακτήρας δεν είναι κάτι που απλώς υπάρχει. Διαμορφώνεται από όσα κουβαλάμε και από όσα ζούμε.
Από την προδιάθεση και από το περιβάλλον. Από την ενίσχυση και από την απόρριψη. Από την αγάπη και από την έλλειψή της. Από την ασφάλεια και από τον φόβο. Από τις επιτυχίες και από τις πληγές.
Αυτό σημαίνει κάτι πολύ ουσιαστικό: πολλές φορές δεν φτάνει μόνο η θέληση. Δεν μπορώ να γίνω κάτι, αν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες, όση προσπάθεια κι αν καταβάλω. Η προσπάθεια είναι απαραίτητη, αλλά δεν είναι παντοδύναμη.
Ένας σπόρος μπορεί να έχει μέσα του όλη τη δυνατότητα του δέντρου. Αν όμως δεν βρει το κατάλληλο έδαφος, το σωστό νερό, το αναγκαίο φως, δεν θα ανθίσει. Δεν φταίει μόνο ο σπόρος. Υπάρχει και το περιβάλλον.
Το ίδιο συμβαίνει και με τον άνθρωπο.
Οι αποφάσεις, όμως, είναι καθοριστικές
Αν σταθούμε μόνο στο ΠΛΑΙΣΙΟ, κινδυνεύουμε να αδικήσουμε κάτι εξίσου σημαντικό: τις αποφάσεις. Γιατί, ναι, το ΠΛΑΙΣΙΟ είναι καθοριστικό. Αλλά καθοριστικές είναι και οι αποφάσεις.
Οι αποφάσεις είναι το σημείο όπου όλο αυτό το υπόβαθρο μετατρέπεται σε πράξη. Επηρεάζονται μεν από το χαρακτήρα, από τις συνθήκες, από τις δυνατότητες και από τα όρια. Παρ’ όλα αυτά, έχουν καθοριστική σημασία. Γιατί κάθε απόφαση δεν αλλάζει μόνο μια στιγμή. Αλλάζει λίγο και τον άνθρωπο που την παίρνει.
Το βλέπω ως έναν κύκλο:
Τα εσωτερικά στοιχεία που παίζουν ρόλο
Μέσα σε αυτό το ΠΛΑΙΣΙΟ υπάρχουν και στοιχεία που τα νιώθουμε πιο «δικά μας», αν και ούτε αυτά είναι εντελώς ανεξάρτητα: η επιμονή, η φιλοδοξία, η πειθαρχία, η εργατικότητα, το ταλέντο.
Όλα αυτά είναι καθοριστικά.
Η τύχη μέσα στο ΠΛΑΙΣΙΟ
Συχνά μιλάμε για την τύχη σαν να είναι κάτι εντελώς τυχαίο, σχεδόν μαγικό. Όμως στην πραγματικότητα η τύχη δεν είναι μόνο ένα ανεξήγητο γεγονός. Συνδέεται με παράγοντες που αλληλεπιδρούν.
Μπορούμε να το δούμε με τον εξής τύπο:
L = (O × T × E) + U
όπου:
- L = LuckΗ συνολική τύχη που έχει ένα άτομο σε μια συγκεκριμένη κατάσταση.
- O = OpportunityΗ ευκαιρία ή η ευνοϊκή περίσταση που εμφανίζεται.
- T = TimingΤο αν η ευκαιρία αυτή εμφανίζεται στη σωστή στιγμή.
- E = Execution / ReadinessΤο αν το άτομο είναι έτοιμο και ικανό να την αξιοποιήσει.
- U = UncontrollableΤο απρόβλεπτο μέρος της ζωής, αυτό που κανείς δεν μπορεί να ελέγξει πλήρως.
Με άλλα λόγια:
Luck = opportunity × timing × readiness + the uncontrollable
Αυτό σημαίνει ότι η τύχη δεν είναι μόνο «καλή συγκυρία». Μια ευκαιρία μπορεί να υπάρξει, αλλά αν έρθει σε λάθος στιγμή, μπορεί να χαθεί. Ακόμη κι αν έρθει στη σωστή στιγμή, αν ο άνθρωπος δεν είναι έτοιμος, πάλι μπορεί να περάσει ανεκμετάλλευτη.
Άρα, η τύχη δεν είναι ανεξάρτητη από το ΠΛΑΙΣΙΟ. Η ετοιμότητα, η ικανότητα εκτέλεσης, η πειθαρχία, η εμπειρία και η ωριμότητα επηρεάζουν άμεσα το αν μια ευκαιρία θα μετατραπεί πράγματι σε «τύχη».
Βέβαια, παραμένει πάντα και ένα μέρος που δεν υπακούει ούτε στην προσπάθεια ούτε στον σχεδιασμό. Αυτό είναι το Uncontrollable — εκείνο το στοιχείο της ζωής που δεν μπορούμε να προβλέψουμε ή να κατευθύνουμε πλήρως.
Γι’ αυτό θα μπορούσαμε να πούμε:
Someone’s luck is the result of opportunity, timing, and readiness — plus the part of life no one can control.
Έτσι, η τύχη δεν είναι ούτε καθαρά τυχαία ούτε πλήρως ελεγχόμενη. Είναι και αυτή μέρος του ίδιου δυναμικού συστήματος μέσα στο οποίο κινείται ο άνθρωπος.
Η ελευθερία ως διεύρυνση
Για μένα, εδώ βρίσκεται η πιο ουσιαστική μορφή ελευθερίας: όχι στο να ξεφεύγεις από το ΠΛΑΙΣΙΟ σου, αλλά στο να το διευρύνεις.
Ο άνθρωπος δεν βγαίνει έξω από το ΠΛΑΙΣΙΟ του σαν να αλλάζει δωμάτιο. Δεν πετά από πάνω του το παρελθόν του, τη βιολογία του, τον χαρακτήρα του, τις πληγές του, τις ελλείψεις του. Αυτά τον ακολουθούν.
Αυτό που μπορεί να κάνει είναι να μετακινεί, λίγο-λίγο, τα όριά του.
Άλλοτε αυτό γίνεται με δική του επιλογή. Άλλοτε το επιβάλλει η ίδια η ζωή. Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, υπάρχει μια δυνατότητα: να μη μείνει ακριβώς ο ίδιος.
Η ελευθερία, λοιπόν, δεν είναι να γίνεσαι ό,τι θέλεις. Είναι να μην παραμένεις μόνο ό,τι σου έτυχε.
Η ελευθερία μου και οι άλλοι
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που θεωρώ αναγκαίο. Η ελευθερία μου δεν είναι μόνη της στον κόσμο. Υπάρχει δίπλα στην ελευθερία του άλλου.
Άρα η ελευθερία μου σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου. Το ίδιο και τα δικαιώματά μου. Δεν μπορώ να επικαλούμαι τα δικαιώματά μου με τρόπο που να καταπατώ τα δικαιώματα των άλλων.
Αυτό δεν μειώνει την ελευθερία. Της δίνει μέτρο, ήθος και πολιτισμό. Γιατί αλλιώς η ελευθερία γίνεται αυθαιρεσία. Και η αυθαιρεσία δεν είναι ελευθερία. Είναι δύναμη χωρίς συνείδηση.
Η αληθινή ελευθερία θέλει επίγνωση, όρια και σεβασμό.
Πιστεύω, λοιπόν, πως φυσικά και υπάρχει ελευθερία και ελεύθερη βούληση. Αλλά υπάρχει ως μέρος ενός δυναμικού συστήματος. Το ΠΛΑΙΣΙΟ καθορίζει πολλά. Οι συνθήκες έχουν πραγματικό βάρος. Ο χαρακτήρας διαμορφώνεται. Οι δυνατότητες δεν είναι ίδιες για όλους. Και όμως, μέσα σε αυτά, οι αποφάσεις παραμένουν καθοριστικές.
Ο άνθρωπος δεν είναι απόλυτα ελεύθερος, αλλά δεν είναι και απόλυτα φυλακισμένος. Είναι ένα ον που κινείται μέσα σε όρια και ταυτόχρονα προσπαθεί να τα μετακινήσει. Που δέχεται επιδράσεις, αλλά και επιστρέφει επιδράσεις. Που δεν μπορεί να αρχίσει από το μηδέν, αλλά μπορεί να αλλάξει, έστω λίγο, την πορεία του.
Ίσως αυτή να είναι η πιο αληθινή μορφή ελευθερίας: όχι να ζεις έξω από κάθε πλαίσιο, αλλά να ζεις μέσα του με περισσότερη συνείδηση, περισσότερη ευθύνη και λίγο μεγαλύτερο ορίζοντα.
Κλείνοντας
Τελικά, ίσως το ζητούμενο να μην είναι να αποδείξουμε αν ο άνθρωπος είναι απολύτως ελεύθερος ή όχι. Ίσως το ζητούμενο να είναι πιο πρακτικό και πιο σωστό-
... να καταλάβουμε καλύτερα ποιο είναι το ΠΛΑΙΣΙΟ μας, ποια είναι τα πραγματικά μας όρια, τι μας καθορίζει, τι μας τραβά προς τα πίσω, τι μας βοηθά να προχωρούμε...
"Ελευθερία δεν είναι να αρνείσαι το ΠΛΑΙΣΙΟ σου, αλλά να μαθαίνεις πώς να το διευρύνεις..."